nakompasie.pl
Narzędzia

Dział: Kompas i azymut

Jak używać kompasu: ustawianie azymutu krok po kroku

Jak używać kompasu płytkowego: części, ustawienie azymutu z mapy, obrót ciałem i wybór punktu na linii marszu. Z planem lekcji i odniesieniem do podstawy.

Zweryfikowano: Opublikowano: Twierdzeń: 11 (POTWIERDZONE 6 · DZIAŁA 4 · MIT 1) · źródłaRedakcja: Na Kompasie,

Kompas bywa traktowany jak magiczna strzałka, która sama pokazuje drogę. W rzeczywistości jest narzędziem w dwóch krokach: najpierw ustalasz kierunek (z mapy albo z obserwacji), potem tak ustawiasz kompas i siebie, żeby ten kierunek zobaczyć w terenie. Ta strona opisuje oba kroki na kompasie płytkowym, czyli takim, jaki leży na mapie w zestawie szkolnym i turystycznym. Jak działa igła i skąd bierze się deklinacja, wyjaśniamy osobno w tekście jak działa kompas, a sam azymut opisuje strona o azymucie.

Części kompasu płytkowego

Schemat kompasu płytkowego widziany z góry: płytka, obrotowa tarcza, igła, strzałka orientacyjna, linie orientujące, kreska odczytu i strzałka kierunku marszu, każda z podpisem
Najważniejsze części kompasu płytkowego (rysunek poglądowy; układ części różni się między modelami)

POTWIERDZONE Siedem części, które trzeba znać

Płytka podstawy służy do kładzenia kompasu na mapie. W niej siedzi obrotowa tarcza z podziałką w stopniach, a w tarczy igła, strzałka orientacyjna i linie orientujące. Pod podziałką jest stała kreska odczytu, a na płytce strzałka kierunku marszu. Podziałka ma 360 stopni: północ to 0°, wschód 90°, południe 180°, zachód 270°. Czerwony koniec igły wskazuje północ magnetyczną. [1]

Krok po kroku: azymut z mapy

Zacznij od mapy. Zaznacz punkt startu i punkt, do którego chcesz dojść, a potem wykonaj kroki poniżej.

Ustaw azymut z mapy i idź

  1. Połóż kompas na mapie tak, by krawędź płytki biegła wzdłuż linii od startu do celu, a strzałka kierunku marszu wskazywała cel. [2]
  2. Przytrzymaj płytkę i obróć tarczę tak, by strzałka orientacyjna wskazywała północ mapy, a linie orientujące były równoległe do pionowych linii siatki. [2]
  3. Uwzględnij poprawkę: kierunek z mapy odnosi się do północy mapy, a igła do północy magnetycznej. [3]
  4. Zdejmij kompas z mapy, trzymaj go poziomo i obróć całe ciało, aż czerwony koniec igły znajdzie się w obrysie strzałki orientacyjnej. [4]
  5. Spójrz wzdłuż strzałki kierunku marszu, wybierz w polu widzenia wyraźny obiekt dokładnie w tym kierunku i idź do niego. [4]
Mapa z siatką, punkty A i B oraz płytka kompasu położona krawędzią wzdłuż linii A-B ze strzałką marszu ku B, obok pięć kroków ustawienia
Płytka kompasu na linii A-B: krawędź wzdłuż trasy, linie orientujące równoległe do siatki (rysunek poglądowy)

DZIAŁA Ustawianie azymutu z mapy płytką kompasu

Metodę opisują niezależnie brytyjska służba map Ordnance Survey i notatki do zajęć terenowych: płytka na linii trasy, obrót tarczy do północy mapy, kierunek marszu z płytki. [2]

Igła w obrysie: skąd wiesz, że kompas jest ustawiony

Po zdjęciu kompasu z mapy tarcza ma już ustawiony azymut, ale musisz jeszcze obrócić siebie. Reguła jest prosta: czerwony koniec igły ma leżeć nad strzałką orientacyjną w tarczy. W angielskich materiałach uczą tego rymem „put red in the shed”: igła jest czerwona, a strzałka orientacyjna to „szopa”. [5]

Dwa kompasy: po lewej igła poza obrysem strzałki orientacyjnej, po prawej igła dokładnie w obrysie
Igła poza obrysem strzałki: obróć się; igła w obrysie: tarcza ustawiona na północ (rysunek poglądowy)

MIT „Igła pokazuje, dokąd iść”

To częste nieporozumienie. Igła pokazuje północ, a kierunek marszu wyznacza strzałka na płytce; to ją trzymasz skierowaną przed siebie. Wskazówka z zajęć 4-H brzmi wprost: strzałka północy nie jest strzałką, za którą się idzie. [6]

Ile wynosi poprawka w Polsce

Wartość deklinacji zależy od miejsca i roku. Według naszych obliczeń modelu WMM2025 dla miejscowości powyżej 10 tysięcy mieszkańców jest ona w Polsce wschodnia i w latach 2025-2029 mieści się między +5,2° a +8,4°. [7] Przy deklinacji wschodniej azymut dla igły jest mniejszy od azymutu z mapy o wartość deklinacji: z mapy 100° przy deklinacji +7° oznacza ustawienie 93°. [3] Dokładną wartość dla swojej miejscowości policzysz w kalkulatorze deklinacji; legenda mapy mówi, do jakiej północy odnosi się mapa. Sposób wykorzystania poprawki w marszu opisujemy na stronie o marszu na azymut.

Dla dociekliwych

Co zakłóca igłę

POTWIERDZONE Metal blisko kompasu zmienia odczyt

Duże przedmioty z żelaza lub stali, klamra paska i telefon przy kompasie mogą zmienić odczyt, dlatego trzymaj kompas z dala od nich, w wyciągniętej ręce. [8]

Rodzaje błędów kompasu (deklinacja i dewiacja) opisujemy na stronie jak działa kompas. Jak odczytać kierunek z mapy topograficznej i z czego ona się składa, wyjaśnia strona o mapie topograficznej. Jeśli kompasu nie masz, kierunek można znaleźć innymi metodami, opisanymi w tekście o północy bez kompasu, ale są one mniej dokładne.

Ćwiczenie: kwadrat

Dobrym sprawdzianem jest kwadrat z czterech odcinków. Pod azymutami 30°, 120°, 210° i 300° przejdź po 15 kroków; jeśli każdy odcinek ma tyle samo kroków, wrócisz do punktu startu. Nie ma znaczenia, jak długi jest krok, ważne, żeby był taki sam. [9] Zauważ, że każdy kolejny azymut jest o 90° większy, czyli skręcasz za każdym razem w prawo.

Źródła i sprawdzenie twierdzeń

Główne źródła: Ordnance Survey, University of Wisconsin-Madison Division of Extension, Mississippi State University Extension Service, Hanover Conservation Council, NOAA NCEI, British Geological Survey, Justin Myers (pygeomag), licencja MIT, Minister Edukacji.

Twierdzenia i źródła szczegółowo (11)

Każde twierdzenie z tekstu ma tu status, źródła (z pozycją w źródle i datą dostępu) i liczbę źródeł niezależnych. Twierdzenia praktyczne wymagają co najmniej dwóch niezależnych źródeł; źródła uzupełniające nie są do tego liczone.

[1]POTWIERDZONEinformacyjne, niezależnych źródeł: 3

Kompas płytkowy składa się z płytki podstawy, obrotowej tarczy z podziałką w stopniach, igły z czerwonym końcem wskazującym północ magnetyczną, strzałki orientacyjnej i linii orientujących w tarczy, kreski odczytu oraz strzałki kierunku marszu; podziałka zaczyna się od północy (0°), wschód ma 90°, południe 180°, zachód 270°.

  • Map reading: from the beginner to the advanced map reader (broszura), Ordnance Survey. wykaz części: płytka, obudowa z obrotową podziałką, igła (czerwony koniec: północ magnetyczna), linie orientujące, strzałka orientacyjna, kreska odczytu, strzałka kierunku marszu. https://www.ordnancesurvey.co.uk/documents/resources/map-reading.pdf. Rodzaj: źródło pierwotne. Dostęp: 28.10.2026.
  • Use a Compass to Navigate a Course (4-H, ACTas144), University of Wisconsin-Madison Division of Extension (4-H). strzałka kierunku marszu, czerwona strzałka północy, czarna strzałka na obudowie, kreska odczytu; „N=360°, E=90°, S=180° and W=270°”. https://4h.extension.wisc.edu/files/2021/02/Orienteering.pdf. Rodzaj: źródło pierwotne. Dostęp: 28.10.2026.
  • Basic Compass Orienteering (publikacja 3322, 2024), Mississippi State University Extension Service. tarcza (bezel) z podziałką: północ 0°, wschód 90°, południe 180°, zachód 270°; czerwony koniec igły wskazuje północ magnetyczną. https://extension.msstate.edu/sites/default/files/publications/P3322_web.pdf. Rodzaj: źródło pierwotne. Dostęp: 28.10.2026.
[2]DZIAŁApraktyczne, niezależnych źródeł: 2

Azymut z mapy ustawia się, kładąc krawędź płytki na linii od punktu początkowego do celu (strzałka kierunku marszu ku celowi) i obracając tarczę tak, by strzałka orientacyjna wskazywała północ mapy, a linie orientujące były równoległe do pionowych linii siatki.

  • Map reading: from the beginner to the advanced map reader (broszura), Ordnance Survey. „rotate the compass housing so the orienting arrow lines up with grid north”; linie orientujące równoległe do pionowych linii siatki. https://www.ordnancesurvey.co.uk/documents/resources/map-reading.pdf. Rodzaj: źródło pierwotne. Dostęp: 28.10.2026.
  • Introduction to Orienteering (notatki, 2004), Hanover Conservation Council. „Rotate the housing so the arrow points north on the map.”; płytka położona wzdłuż linii od miejsca do celu. https://www.cs.dartmouth.edu/~sws/maps/handout.pdf. Rodzaj: źródło wtórne. Dostęp: 28.10.2026.
[3]DZIAŁApraktyczne, niezależnych źródeł: 3

Kierunek z mapy odnosi się do północy mapy, a igła do północy magnetycznej, więc przy marszu z igłą uwzględnia się deklinację; przy deklinacji wschodniej (jak w Polsce) odejmuje się ją od azymutu z mapy, a wartość i północ, do której odnosi się mapa, podaje jej legenda.

  • Magnetic Declination, NOAA NCEI. deklinacja to kąt między północą magnetyczną a prawdziwą; konwencja znaków (wschodnia dodatnia). https://www.ncei.noaa.gov/products/magnetic-declination. Rodzaj: źródło pierwotne. Dostęp: 28.10.2026.
  • Geomagnetism: Earth's magnetic field, British Geological Survey. deklinacja D mierzona dodatnio na wschód; wartości na mapach wymagają regularnej aktualizacji. https://geomag.bgs.ac.uk/education/earthmag.html. Rodzaj: źródło pierwotne. Dostęp: 28.10.2026.
  • Map reading: from the beginner to the advanced map reader (broszura), Ordnance Survey. „Add magnetic variation to your bearing by rotating the compass housing.”; wartość w legendzie mapy. https://www.ordnancesurvey.co.uk/documents/resources/map-reading.pdf. Rodzaj: źródło pierwotne. Dostęp: 28.10.2026.
  • Własne obliczenie (kod i test w repozytorium): zależność azymut prawdziwy = magnetyczny + deklinacja, czyli magnetyczny = z mapy minus deklinacja wschodnia. Dostęp: 28.10.2026.
[4]DZIAŁApraktyczne, niezależnych źródeł: 3

Po ustawieniu azymutu zdejmij kompas z mapy, trzymaj go poziomo, obróć całe ciało, aż igła wejdzie w obrys strzałki orientacyjnej, i wybierz w polu widzenia obiekt dokładnie w kierunku strzałki marszu; potem idź do tego obiektu.

  • Use a Compass to Navigate a Course (4-H, ACTas144), University of Wisconsin-Madison Division of Extension (4-H). „locate an object in their field of view that is exactly in that direction”; obracać całe ciało, nie głowę. https://4h.extension.wisc.edu/files/2021/02/Orienteering.pdf. Rodzaj: źródło pierwotne. Dostęp: 28.10.2026.
  • Map reading: from the beginner to the advanced map reader (broszura), Ordnance Survey. „Hold your compass flat at waist height”; „The red direction of travel arrow will point the way.”. https://www.ordnancesurvey.co.uk/documents/resources/map-reading.pdf. Rodzaj: źródło pierwotne. Dostęp: 28.10.2026.
  • Introduction to Orienteering (notatki, 2004), Hanover Conservation Council. „pick a tree or some other object as far out as you can”; kompas wyciągnięty przed siebie, igła w obrysie strzałki. https://www.cs.dartmouth.edu/~sws/maps/handout.pdf. Rodzaj: źródło wtórne. Dostęp: 28.10.2026.
[5]DZIAŁApraktyczne, niezależnych źródeł: 3

Gdy kompas leży poziomo, a czerwony koniec igły znajduje się w obrysie strzałki orientacyjnej (nad nią), kierunki na tarczy zgadzają się z kierunkami w terenie.

  • Basic Compass Orienteering (publikacja 3322, 2024), Mississippi State University Extension Service. „The needle is red, and the orientation arrow is the shed.”; gdy strzałki się pokrywają, kierunki na kompasie są poprawne. https://extension.msstate.edu/sites/default/files/publications/P3322_web.pdf. Rodzaj: źródło pierwotne. Dostęp: 28.10.2026.
  • Map reading: from the beginner to the advanced map reader (broszura), Ordnance Survey. „turn yourself until the red needle meets up with the letter N”; igła nad strzałką orientacyjną. https://www.ordnancesurvey.co.uk/documents/resources/map-reading.pdf. Rodzaj: źródło pierwotne. Dostęp: 28.10.2026.
  • Use a Compass to Navigate a Course (4-H, ACTas144), University of Wisconsin-Madison Division of Extension (4-H). „turn their bodies until the red NORTH arrow is on top of the BLACK arrow”. https://4h.extension.wisc.edu/files/2021/02/Orienteering.pdf. Rodzaj: źródło pierwotne. Dostęp: 28.10.2026.
[6]MITpraktyczne, niezależnych źródeł: 3

Igła kompasu nie pokazuje kierunku marszu: pokazuje północ, a kierunek marszu wskazuje strzałka kierunku marszu na płytce.

  • Use a Compass to Navigate a Course (4-H, ACTas144), University of Wisconsin-Madison Division of Extension (4-H). „The NORTH arrow is NOT the arrow that you follow.”. https://4h.extension.wisc.edu/files/2021/02/Orienteering.pdf. Rodzaj: źródło pierwotne. Dostęp: 28.10.2026.
  • Map reading: from the beginner to the advanced map reader (broszura), Ordnance Survey. strzałka kierunku marszu pokazuje kierunek, w którym chcesz iść; czerwony koniec igły wskazuje północ. https://www.ordnancesurvey.co.uk/documents/resources/map-reading.pdf. Rodzaj: źródło pierwotne. Dostęp: 28.10.2026.
  • Basic Compass Orienteering (publikacja 3322, 2024), Mississippi State University Extension Service. czerwony koniec igły zawsze wskazuje północ magnetyczną; kierunek ustala się strzałką orientacyjną i podziałką. https://extension.msstate.edu/sites/default/files/publications/P3322_web.pdf. Rodzaj: źródło pierwotne. Dostęp: 28.10.2026.
[7]POTWIERDZONEinformacyjne, niezależnych źródeł: 1

Dla 381 miejscowości w Polsce o liczbie ludności powyżej 10 tysięcy deklinacja modelu WMM2025 w latach 2025-2029 jest wschodnia i mieści się między +5,2 a +8,4 stopnia; w Warszawie rośnie z ok. +6,9 stopnia (połowa 2025) do ok. +7,35 stopnia (połowa 2029).

  • Własne obliczenie: rozwinięcie w harmoniki sferyczne, stopień 12 (model WMM): obliczenie własne; kontrola względem wartości referencyjnych modelu WMM. Dostęp: 24.10.2026.
  • pygeomag 1.1.0, Justin Myers (pygeomag), licencja MIT. niezależna implementacja kodu w Pythonie (port kodu NOAA) z tymi samymi współczynnikami; 72 punkty w Polsce (24 miejscowości, 3 daty). https://pypi.org/project/pygeomag/. Rodzaj: źródło pierwotne. Dostęp: 24.10.2026.
[8]POTWIERDZONEinformacyjne, niezależnych źródeł: 2

Duże przedmioty z żelaza lub stali, klamra paska i telefon przy kompasie mogą zmienić odczyt igły, dlatego trzyma się kompas z dala od takich przedmiotów.

  • Basic Compass Orienteering (publikacja 3322, 2024), Mississippi State University Extension Service. „any large pieces of metal in the area can affect the compass needle”. https://extension.msstate.edu/sites/default/files/publications/P3322_web.pdf. Rodzaj: źródło pierwotne. Dostęp: 28.10.2026.
  • Map reading: from the beginner to the advanced map reader (broszura), Ordnance Survey. stać z dala od „belt buckles, mobiles and so forth”. https://www.ordnancesurvey.co.uk/documents/resources/map-reading.pdf. Rodzaj: źródło pierwotne. Dostęp: 28.10.2026.
[9]POTWIERDZONEinformacyjne, niezależnych źródeł: 1

Cztery odcinki po tyle samo kroków pod azymutami 30°, 120°, 210° i 300° tworzą kwadrat i wracają do punktu startu; długość kroku nie ma znaczenia, ważne, by była taka sama.

  • Use a Compass to Navigate a Course (4-H, ACTas144), University of Wisconsin-Madison Division of Extension (4-H). arkusz „Orienteering Course Navigation Guide 1”: 15 kroków pod azymutami 30°, 120°, 210°, 300°; „using the same distance for every step”. https://4h.extension.wisc.edu/files/2021/02/Orienteering.pdf. Rodzaj: źródło pierwotne. Dostęp: 28.10.2026.
  • Własne obliczenie (kod i test w repozytorium): suma wektorów czterech odcinków o równej długości pod tymi azymutami wynosi zero. Dostęp: 28.10.2026.
[10]POTWIERDZONEinformacyjne, niezależnych źródeł: 1

Podstawa programowa przyrody (klasy IV–VI, rozporządzenie z 11 marca 2026 r., stosowana od roku szkolnego 2026/2027 w klasach I i IV) wymaga posługiwania się planem, mapą i kompasem w celu zaplanowania trasy i przejścia wyznaczonej drogi oraz omawiania zasady działania kompasu.

  • Rozporządzenie Ministra Edukacji z dnia 11 marca 2026 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej (Dz.U. 2026 poz. 378), Minister Edukacji (Dziennik Ustaw, ISAP / API Sejmu). „posługuje się planem, mapą (w tym cyfrową) i kompasem” (załącznik nr 2, PRZYRODA, wymagania terenowe w cyklu kształcenia). https://api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/2026/378/text.pdf. Rodzaj: źródło pierwotne. Dostęp: 28.10.2026.
  • Rozporządzenie Ministra Edukacji z dnia 11 marca 2026 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej (Dz.U. 2026 poz. 378), Minister Edukacji (Dziennik Ustaw, ISAP / API Sejmu). „w celu zaplanowania trasy i przejścia wyznaczonej drogi” (tamże, ta sama pozycja). https://api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/2026/378/text.pdf. Rodzaj: źródło pierwotne. Dostęp: 28.10.2026.
  • Rozporządzenie Ministra Edukacji z dnia 11 marca 2026 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej (Dz.U. 2026 poz. 378), Minister Edukacji (Dziennik Ustaw, ISAP / API Sejmu). „omawia zasadę działania kompasu i zjawisko ziemskiego magnetyzmu” (załącznik nr 2, PRZYRODA, dział 5 „Planeta Ziemia”, pkt 4).. https://api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/2026/378/text.pdf. Rodzaj: źródło pierwotne. Dostęp: 28.10.2026.
  • Rozporządzenie Ministra Edukacji z dnia 11 marca 2026 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej (Dz.U. 2026 poz. 378), Minister Edukacji (Dziennik Ustaw, ISAP / API Sejmu). „roku szkolnego 2026/2027 w klasach I i IV szkoły podstawowej” (§ 4 ust. 1 pkt 1: od kiedy stosuje się nową podstawę).. https://api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/2026/378/text.pdf. Rodzaj: źródło pierwotne. Dostęp: 28.10.2026.
[11]POTWIERDZONEinformacyjne, niezależnych źródeł: 1

Dotychczasowa podstawa programowa przyrody (stosowana w klasach V–VI w roku szkolnym 2026/2027) wymaga wyznaczania kierunków głównych za pomocą kompasu i wskazywania ich w terenie.

  • Rozporządzenie Ministra Edukacji z dnia 28 czerwca 2024 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie podstawy programowej... dla szkoły podstawowej (Dz.U. 2024 poz. 996), załącznik nr 2, Minister Edukacji (Dziennik Ustaw, ISAP / API Sejmu). „wyznacza kierunki główne za pomocą kompasu” (załącznik nr 2, PRZYRODA, dział II „Orientacja w terenie”, pkt 2).. https://api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/2024/996/text.pdf. Rodzaj: źródło pierwotne. Dostęp: 28.10.2026.
  • Rozporządzenie Ministra Edukacji z dnia 11 marca 2026 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej (Dz.U. 2026 poz. 378), Minister Edukacji (Dziennik Ustaw, ISAP / API Sejmu). „2026/2027 w klasach II, III i V–VIII szkoły podstawowej” (§ 4 ust. 2: dotychczasowa podstawa stosowana w tych klasach w roku szkolnym 2026/2027).. https://api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/2026/378/text.pdf. Rodzaj: źródło pierwotne. Dostęp: 28.10.2026.